İnsan kendini en çok diliyle inşa eder. Düşüncelerini, niyetlerini, sevgisini ve öfkesini kelimelerle dışa vurur. Bu sebeple dil, sıradan bir iletişim aracı değil; insanın iç dünyasının aynasıdır. Kişinin kalbinde ne varsa, zamanı geldiğinde diliyle ortaya dökülür. Güzel bir kalp, güzel bir dili; bozulmuş bir iç âlem ise sert, kırıcı ve hoyrat bir dili beraberinde getirir.
Konuşabilme kabiliyeti, Allah’ın insana lütfettiği en büyük nimetlerden biridir. İnsan bu nimet sayesinde hakikati savunur, merhameti yayar, adaleti hatırlatır. Aynı dil, yanlış kullanıldığında fitnenin, kırılmanın ve telafisi zor yaraların da kaynağı hâline gelir. Bu yüzden dil, masum bir araç değil; ağır bir emanet ve ciddi bir imtihandır.
Kadim filozoflar, insanın mümeyyiz vasfını konuşabilmesinde görmüşlerdir. İnsan, konuşarak düşünür; düşünerek konuşur. Kelimelerle anlam kurar, anlamla dünyasını şekillendirir. Büyük mütefekkirler, insanın kelimelerle sadece başkalarına değil, aynı zamanda kendine de yön verdiğini ifade ederler. İnsan, kendine nasıl konuşuyorsa zamanla öyle biri hâline gelir. Bu yönüyle dil, insanın geleceğine yön verebilecek kadar güçlüdür.
Ancak bu güç, ahlakla terbiye edilmediğinde tehlikeli hâle gelir. Dil, keskin bir bıçak gibidir. Ustanın elinde faydalı bir alete dönüşürken, hoyrat bir elde yıkıma sebep olur. Büyük âlimler bu yüzden dili “iki ucu keskin bir silah” olarak tarif etmişlerdir. Bir ucu hikmetle tutulduğunda kalpleri birleştirir; diğer ucu nefisle savrulduğunda gönülleri paramparça eder.
Kılıç bedenleri yaralar; dil ise kalpleri. Beden yaraları zamanla iyileşir, izi silinir. Fakat sözle açılan yaralar, insanın hafızasında, öz güveninde ve ilişkilerinde derin izler bırakır. Nice insanlar vardır ki yıllar önce duydukları bir cümleyi hâlâ içlerinde taşırlar. Nice dostluklar, nice aile bağları vardır ki büyük felaketlerle değil, düşünülmeden söylenen birkaç kelimeyle sarsılmıştır. Zira, dil güven denen iksirin de en büyük düşmanlarından biridir. Kantarı kaçan bir dil, bu iksiri dağıtır ve geriye endişeli nesiller bırakır.
Kalp kırmak, basit bir nezaketsizlik değildir; ağır bir manevi mesuliyettir. Büyükler, kalp kırmayı Kâbe’yi yıkmaktan beter görürken, kalbin ilahi nazarın yöneldiği bir emanet olduğuna dikkat çekerler. Bir gönlü incitmek, emanet bilincini zedelemek, haddini aşmaktır. Bu yüzden irfan geleneğimizde “dil yarası” en ağır yaralardan biri sayılmıştır. Bu söz, Farsça kullanımıyla gönül yarası anlamında kullanılsa da Türkçe ifadesiyle dilin açtığı yaralar anlamında da kullanılsa yerindedir. Nitekim bir hadislerinde Fahr-i kâinat Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurur: “Âdemoğlu sabaha erdiğinde, bütün azaları dile yalvarır ve şöyle der: ‘Bizim hakkımızda Allah’tan kork! Çünkü biz sana bağlıyız. Sen düzgün olursan biz de düzgün oluruz, sen eğrilirsen biz de eğriliriz.’” (Tirmizî, Zühd, 61)
Ne var ki insanlar çoğu zaman diliyle işlediği hataları hafife alır. Eliyle yaptığı kötülüğü fark eder, diliyle yaptığı kırgınlığı ise sıradanlaştırır. Dedikodu, çekiştirme, alay, ima, gereksiz eleştiri, şaka ve teşhir… Bunların hepsi “Bir şey olmaz.” denilerek başlayan; ama kalplerde derin izler bırakan dil yanlışlarıdır. Büyük ahlak âlimleri, dil günahlarının bu kadar yaygın oluşunu, “kolay işlenmesi ama zor telafi edilmesi” ile açıklarlar. İmâm-ı Gazâlî’nin İhyâ’da büyük bir bölümü “Dilin Afetleri” konusuna ayırması çok anlamlıdır.
“Ben aslında öyle demek istemedim.” cümlesi, çoğu zaman yıkılan gönülleri onarmaya yetmez. Çünkü söz, niyetten çok muhatabın kalbinde bıraktığı etkiyle anlam kazanır. İnsan, sadece söylediğinden değil; söylediğinin karşı tarafta doğurduğu sonuçtan da sorumludur. Hikmet ehli insanlar bu yüzden, konuşmadan önce kelimeleri akıldan değil, vicdandan geçirmeyi öğütlemişlerdir.
Bu noktada Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dili, başlı başına bir ölçüdür. O, en ağır ithamlar karşısında bile sükûnetini korumuş; diliyle kimseyi incitmemiştir. Hakikati savunurken dahi kalp kırmamış, muhatabını rencide etmemiştir. Büyük sahabiler, onun konuşurken muhatabının seviyesini, hâlini ve ruh dünyasını ne kadar gözettiğini hayretle anlatırlar. Onun ölçüsü nettir: İnsanlara zarar veren bir dil, hangi gerekçeyle olursa olsun makbul değildir.
Derviş Yunus’un şu dizeleri bu hususta asırlardır bize nasihat eder niteliktedir:
Bir kez gönül yıktın ise
Bu kıldığın namaz değil
Yetmiş iki millet dahi
Elin yüzün yumaz değil
Bir gönülü yaptın ise
Er eteğin tuttun ise
Bir kez hayır ettin ise
Binde bir ise az değil
Yol odur ki doğru vara
Göz odur ki Hakk’ı göre
Er odur alçakta dura
Yüceden bakan göz değil…
Dilin en sinsi tarafı, çoğu zaman “hakikat” kılığına bürünmesidir. Eleştiri adı altında kırmak, nasihat görüntüsü altında üstünlük kurmak, doğruluk iddiasıyla teşhir etmek… Büyük arifler, bu tür konuşmaları “nefsin hakikatle kamufle edilmesi” olarak görmüşlerdir. Oysa hikmet, sadece doğruyu bilmek değil; doğruyu doğru zamanda, doğru kişiye ve doğru üslupla söyleyebilmektir. Her doğru her yerde söylenmez; her suskunluk da korkaklık değildir. Bazen susmak, konuşmaktan daha ahlakî bir tercihtir.
Bugün ferdî ve içtimaî birçok problemin temelinde kontrolsüz dil yatmaktadır. Aile içi kırılmalar, dostlukların bitişi, toplumsal kamplaşmalar ve derin ayrışmalar çoğu zaman kelimelerin hoyratça kullanılmasından doğar. İnsanlar dinlemek yerine konuşmayı, anlamak yerine hüküm vermeyi, merhamet yerine yargılamayı tercih ettikçe dil bir köprü olmaktan çıkar, uçuruma dönüşür.
Bu tehlike, güç ilişkilerinde daha da büyür. Büyükler, “Sözün ağırlığı, söyleyenin makamıyla artar.” demiştir. Bir öğretmenin öğrencisine, bir yöneticinin çalışanına, bir âlimin cemaatine söylediği sözler sıradan değildir; yön verir, iz bırakır, bazen kaderin tezahürüne sebep teşkil eder. Bu yüzden makam büyüdükçe dilin sorumluluğu da artar. Sözü etkili olanın, daha yumuşak, daha dikkatli ve daha merhametli konuşması gerekir.
Modern çağda bu imtihan daha görünür hâle gelmiştir. Sosyal medya, insanlara düşünmeden konuşma ve sorumluluk almadan yargılama imkânı sunmaktadır. Yüz yüze söylendiğinde insanı durduran cümleler, ekran arkasında pervasızca dile getirilmektedir. Oysa kelimeler sanal değildir; muhatabın kalbinde gerçek yaralar açar. Büyükler eskiden “Söz uçar, yazı kalır.” derdi; bugün ise belki de “Söz kalıyor, iz bırakıyor.” demek isterlerdi.
İnsan dilini korumadıkça ahlakını koruyamaz. Ahlak, sadece davranışlardan ibaret değildir, kelimeler de ahlakın bir parçasıdır. Güzel söz, Resûlullah Efendimiz’in dilinde ve irfan geleneğinde sadaka hükmünde görülmüş; kötü söz ise kul hakkı doğuran ağır bir vebal olarak değerlendirilmiştir. Dil terbiyesi olmayan dindarlık sertlik üretir; nezaketten yoksun hakikat ise insanları hakikatten uzaklaştırır.
Sonuç olarak dil, Allah’ın insana bahşettiği en büyük imkânlardan biri olduğu kadar, en ağır imtihanlardan da biridir. Onunla gönüller yapılabilir, kalpler kazanılabilir; aynı dille her şey de yıkılabilir. Bu sebeple insan, dilini sadece doğru konuşmaya değil, güzel konuşmaya da alıştırmalıdır. Güzel konuşmak; süslü cümleler kurmak değil, incitmeden, küçümsemeden ve yaralamadan ifade edebilmektir. Dil bir kılıçtır; onu hangi yöne çevirdiğimiz, kim olduğumuzu ele verir.