Ayna Nöronlar

Film seyrederken hüzün verici bir sahne görünce ağlamamız, başkalarının mimiklerini gayriiradî taklit etmemiz, nereden duyduğumuzu hatırlayamadığınız bir şarkının melodilerinin istemeden dilimize dolanması, esneyen birini görünce esnememiz ve uykumuzun gelmesi, maç seyreden insanların birbirlerini taklit ederek tezahürat yapmaları veya mitinglerde insanların kendilerini bile hayrette bırakan taşkınlıklar sergilemesi çok yaygındır.

İnsan, elinde olmadan çevresindeki kişilerin hâl ve tavırlarının tesirine girer. Bir ortamda sergilenen davranışlar beynimiz tarafından kaydedilir. Bahsi geçen kayıt işleminin gerçekleşmesinde özelleşmiş sinir hücreleri istihdam edilir. Görme ve mekânla ilgili premotor nöronların özel bir çeşidi olan bu hücreler, başta işitme ve görme olmak üzere duyularımız vasıtasıyla, çevrede gözlemlediğimiz davranışların nöron seviyesinde kopyalarının çıkarılmasında rol oynarlar. Beyin hücrelerinin hususî bir alt kümesi olan (yaklaşık %20 kadarı) ve ayna gibi yansıtma özelliği taşıyan, ön korteks lobunda bulunan bu hücre grubuna “ayna nöronlar” denir.

Maymun beyinleri üzerinde beynin nasıl işlediğini, şartlandığını, öğrendiğini ve bir şeye karşı niçin alâka duyduğunu anlamak için yapılan araştırmalar, ayna nöronların keşfini netice vermiştir.[i] Maymunların beynine elektrik voltajlarını kaydeden elektrotlar yerleştirdikten sonra onlara muz verilmiştir. Muz yeme esnasında maymunların beyinlerinin bazı bölgelerinde (premotor kortekste F5 bölgesi ve Broca alanı gibi) elektriklenmeler ve voltaj artışları gözlemlenmiştir. Karşılarında iştahla muz yenilen diğer maymunlarda da muz yemediği hâlde, sanki muz yiyormuş gibi, beyinlerinin aynı bölgelerinde yüksek voltajlarla cevap verdikleri fark edilmiştir. Biyolojik bir uyaran olarak yeme eylemi olmaksızın, seyirci konumundaki maymunlarda bazı hisler (iştah ve şehvet gibi), tespit edemediğimiz bir yolla onları taklit etmeye zorlamaktadır. Muz yemeyen maymunların, seyrettikleri davranışları zihinlerinde taklit etmelerine ayna nöronların aracılık ettiği anlaşılmıştır.[ii]

Maymunlarda keşfedilen bu özelleşmiş sinir hücreleri, insanlarda da çok sayıda mevcuttur.[iii] Konuşma kabiliyeti, yeni bir lisan öğrenirken dil ve dudak hareketlerinin taklit edilebilmesi, ayna nöronlar aracılığı ile gerçekleşmektedir. Konuşma ve el becerilerini kontrol eden merkezlere yakın olarak yerleştirilen ayna nöronlar vasıtasıyla, konuşma esnasında, el ve kol hareketleri arasında uyumlu bir münasebet sağlanabilmektedir.

[i] V. Gallese ve ark. “Action Recognition in the Premotor Cortex”, Brain, 1996, 119, s. 593–609.

[ii] P. F. Ferrari ve ark. “From Monkey Mirror Neurons to Primate Behaviours: Possible ‘Direct’ and Indirect’ Pathways”, Phil. Trans. R. Soc. B, 2009, 364, s. 2311–2323.

[iii] S. Acharya ve S. Shukla, “Mirror Neurons: Enigma of the Metaphysical Modular Brain”, Journal of Natural Science, Biology and Medicine, 2012, 3(2), s. 118–124.

Bu yazıyı paylaş